Πως διαμορφώνεται ο χαρακτήρας

Ο χαρακτήρας διαμορφώνεται μέσα από τη σύγκρουση ανάμεσα στις βιολογικές ανάγκες του ατόμου και τους περιορισμούς του περιβάλλοντος. Οι επώδυνες ή απειλητικές εμπειρίες απωθούνται, και οι αμυντικές στρατηγικές που αναπτύσσονται σταθεροποιούνται σε χαρακτηροδομή. Η αρνητική ανταπόκριση του περιβάλλοντος προκαλεί πρωτογενείς αντιδράσεις, όπως φόβο, θυμό ή πόνο· όταν όμως επιμένει, το άτομο οδηγείται σε άρνηση πλευρών του εαυτού. Η ματαίωση των παρορμήσεων, το στάδιο στο οποίο συμβαίνει και η έντασή της καθορίζουν αν θα προκύψει ακαμψία ή υπερβολική έκφραση. Παράλληλα, οι ταυτίσεις με τους γονείς και το επίπεδο ανάπτυξης του Εγώ επηρεάζουν καθοριστικά την τελική οργάνωση του χαρακτήρα.

Τι είναι θωράκιση χαρακτήρα 

Η θωράκιση χαρακτήρα, σύμφωνα με τον Reich, είναι μια χρόνια «μεταλλαγή» του Εγώ, μια σκλήρυνση που λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας απέναντι σε εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους. Περιορίζει την ελεύθερη συναισθηματική και σωματική έκφραση, εκδηλώνεται στο σώμα με μυϊκές συσπάσεις και άκαμπτες στάσεις, και μεταβάλλεται ανάλογα με το στρες ή την ευχαρίστηση. Αν και ενισχύει την αίσθηση ασφάλειας και τη συνοχή του Εγώ, μειώνει τη ζωτικότητα, περιορίζει τη ροή ενέργειας και μπορεί να θέσει τις βάσεις για νευρωτικές δυσκολίες. Διαμορφώνεται κυρίως μέσα από τη χρόνια ματαίωση παρορμήσεων, όπου το άτομο αναστέλλει τις ορμές του για να προσαρμοστεί και να επιβιώσει, συχνά εις βάρος της αυθόρμητης επαφής με τον εαυτό και την πραγματικότητα.

Τύποι χαρακτήρα

Υπάρχουν βασικοί τύποι χαρακτήρα, που συνδέονται με πρώιμες εμπειρίες και αναπτυξιακές δυσκολίες και αποκαλύπτουν βαθύτερα μοτίβα εμπειρίας, άμυνας και σχέσης με τον εαυτό και τους άλλους. Οι δομές αυτές περιγράφουν τρόπους με τους οποίους το άτομο προσαρμόστηκε στο περιβάλλον του: ο σχιζοειδής σχετίζεται με πρώιμη αίσθηση απόρριψης της ύπαρξης, ο στοματικός με ανεκπλήρωτες ανάγκες θρέψης και φροντίδας, ο συμβιωτικός με δυσκολίες διαφοροποίησης, ο ναρκισσιστικός με εξιδανίκευση ή υποτίμηση από τους γονείς, ο μαζοχιστικός με συγκρούσεις γύρω από την αυτονομία και το «όχι», ο άκαμπτος με ματαιώσεις της οιδιπόδειας φάσης, ενώ ο υστερικός και ο ιδεοψυχαναγκαστικός με ιδιαίτερους αμυντικούς τρόπους διαχείρισης συναισθημάτων και παρορμήσεων κ.α

Θεραπευτικός στόχος 

Ο βασικός στόχος της χαρακτηροανάλυσης είναι η απελευθέρωση ή αποσυμπίεση της καταπιεσμένης ζωτικής ενέργειας (Reich την ονόμαζε orgone energy), η χαρακτηρολογική χαλάρωση της θωράκισης, η επεξεργασία των χαρακτηρολογικών στοιχείων απαλλαγμένων από αντιστάσεις. Η χαρακτηροανάλυση πραγματοποιείται μέσω μιας ολιστικής ανάλυσης της συμπεριφοράς και των αντιστάσεων, των βασικών στοιχείων του χαρακτήρα, των συμπτωμάτων και της σωματικής κατάστασης, καθώς και της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης μέσα στη θεραπευτική σχέση.

Τι είναι νευροφυτοθεραπεία 

Η νευροφυτοθεραπεία είναι μια ψυχοθεραπευτική μέθοδος που αναπτύχθηκε από τον Wilhelm Reich, εστιάζει στην σύνδεση ψυχής και σώματος και συγκεκριμένα στο ρόλο που διαδραματίζει το φυτικό (αυτόνομο) νευρικό σύστημα στη διαμόρφωση του χαρακτήρα και των ψυχοσωματικών προβλημάτων. Το αυτόνομο νευρικό σύστημα είναι το τμήμα του νευρικού συστήματος που ρυθμίζει ακούσιες λειτουργίες όπως ο καρδιακός παλμός, η αναπνοή, η πέψη και η κυκλοφορία του αίματος και αποτελείται από δύο κλάδους με συχνά αντίθετη δράση. Το συμπαθητικό σύστημα κινητοποιεί τον οργανισμό για δράση καταναλώνοντας ενέργεια, εκδηλώνεται ως συστολή και μάζεμα, προετοιμάζοντας για φυγή ή επίθεση, και συνδέεται με συναισθήματα άγχους και φόβου, με την κίνηση της ενέργειας να κατευθύνεται από έξω προς τα μέσα. Αντίθετα, το παρασυμπαθητικό σύστημα προάγει την ηρεμία, την πέψη και την αποθήκευση ενέργειας, εκδηλώνεται ως διαστολή και χαλάρωση, συνδέεται με την ευχαρίστηση και την ηρεμία, και η ενέργεια κινείται από μέσα προς τα έξω. Η υγεία προϋποθέτει την αρμονική εναλλαγή, δηλαδή τον παλμό, μεταξύ των δύο συστημάτων, ενώ η χρόνια υπεροχή του ενός έναντι του άλλου, είτε συμπαθητικοτονία είτε παρασυμπαθητικοτονία, οδηγεί σε νεύρωση και ψυχοσωματική παθολογία. Ο Reich υποστήριξε ότι οι ψυχολογικές άμυνες δεν εκδηλώνονται μόνο στο μυαλό, αλλά εγγράφονται και στο σώμα με τη μορφή μυϊκής θωράκισης.  Αυτή η θωράκιση είναι μια χρόνια, ασυνείδητη ένταση σε μυϊκές ομάδες, η οποία αναστέλλει τη φυσική ροή της ενέργειας, αντιστοιχεί σε ψυχολογικούς αμυντικούς μηχανισμούς, επηρεάζει τη λειτουργία του φυτικού νευρικού συστήματος, διατηρώντας τον οργανισμό σε μια μόνιμη, ανισόρροπη κατάσταση (π.χ. χρόνια υπερδιέγερση του συμπαθητικού ή καταστολή του παρασυμπαθητικού). Η νευροφυτοθεραπεία διακρίνει δύο βασικούς τύπους ενεργειακών μπλοκαρισμάτων. Το υπεροργονοτικό μπλοκάρισμα χαρακτηρίζεται από υπερτονία και συσσώρευση ενέργειας σε μια περιοχή, εκδηλώνεται με τοπική θερμότητα, κοκκίνισμα, αυξημένη μυϊκή ένταση και αίσθηση φουσκώματος, ενώ ψυχολογικά συνδέεται με κατακλυσμιαία συναισθήματα και δυσκολία ελέγχου παρορμήσεων. Το ανοργονοτικό μπλοκάρισμα χαρακτηρίζεται από υποτονία και έλλειψη ενέργειας, με την περιοχή να μοιάζει νεκρή, εκδηλώνεται με ωχρότητα, ψυχρότητα, μυϊκή ατροφία και αίσθηση κενού ή παγώματος, και ψυχολογικά συνδέεται με κατάθλιψη, απάθεια και αίσθημα αποκοπής. Συχνά παρατηρούνται μικτές καταστάσεις, όπως υπεροργονοτική θωράκιση σε ένα επίπεδο και ανοργονοτική σε άλλο, ή ακόμα και εναλλαγές στην ίδια περιοχή.

Θεραπευτικός Στόχος

Η νευροφυτοθεραπεία δίνει μεγάλη έμφαση στην παρατήρηση του σώματος, στη σωματική έκφραση και όχι μόνο στη λεκτική. Η θεραπευτική διαδικασία της νευροφυτοθεραπείας στοχεύει στη σταδιακή χαλάρωση των χρόνιων μυϊκών εντάσεων, δηλαδή στην αποθωράκιση, στην αποκατάσταση της φυσικής ροής ενέργειας, στην επαφή με τον βιολογικό πυρήνα και τις αυθεντικές ανάγκες του ατόμου. Τα μέσα και οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται περιλαμβάνουν ασκήσεις αναπνοής που εστιάζουν στην απελευθέρωση του διαφράγματος και στην αποκατάσταση του φυσικού αναπνευστικού παλμού, ασκήσεις σωματικής έκφρασης που ενθαρρύνουν την εκφόρτιση παγιδευμένων συναισθημάτων όπως κλάμα, φωνή και κίνηση, θεραπευτικό άγγιγμα με ήπια πίεση ή χειρισμούς σε θωρακισμένες περιοχές για απελευθέρωση της έντασης, και λεκτική επεξεργασία που υποστηρίζει την ενσωμάτωση των αναδυόμενων μνημών και συναισθημάτων. 

Ανάπτυξη Βιοενέργειας

Η Βιοενεργειακή Ανάλυση ξεκίνησε από τον Alexander Lowen και βασίζεται στο έργο του Wilhelm Reich, ο οποίος υπήρξε δάσκαλος και θεραπευτής του Lowen. Η Βιοενέργεια αναπτύχθηκε όταν ο Lowen, μαζί με τον Dr. John C. Pierrakos και αργότερα τον Dr. William B. Walling, άρχισαν να τροποποιούν και να επεκτείνουν τις τεχνικές του Reich. Αυτό συνέβη γύρω στο 1953-1956, όταν ιδρύθηκε επίσημα το Institute for Bioenergetic Analysis. Μετά τον Lowen, η Βιοενέργεια συνεχίστηκε και εξελίχθηκε από τους συνεργάτες του και τους μαθητές τους, μέσω του Ινστιτούτου.

Βασικές αρχές της Βιοενέργειας

Η Βιοενέργεια εστιάζει στην ενότητα σώματος-νου. Το σώμα δεν είναι απλά ένα όχημα, αλλά η ίδια η ύπαρξη του ατόμου. Μελετά την προσωπικότητα με βάση τις ενεργειακές διεργασίες του σώματος. Η ψυχική υγεία συνδέεται με την ελεύθερη ροή της ενέργειας, δηλαδή τη φόρτιση και την εκφόρτιση. Η νεύρωση, αντίθετα, συνδέεται με μπλοκαρίσματα, όπως οι χρόνιες μυϊκές εντάσεις. Η προσέγγιση αναδεικνύει τη λειτουργική ταυτότητα ψυχής και σώματος. Υπάρχει ταύτιση ανάμεσα στην ψυχολογική στάση (χαρακτήρα) και τη σωματική δομή ή στάση. Το σώμα "λέει" την αλήθεια και δεν μπορεί να πει ψέματα. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην έννοια της γείωσης (grounding). Η γείωση αναφέρεται στην ανάγκη του ατόμου να έχει "τα πόδια του στη γη". Αυτό σημαίνει να είναι σε επαφή με την πραγματικότητα, το σώμα του και τη σεξουαλικότητά του. Απώτερος στόχος είναι η επιστροφή στην "πρώτη φύση" (first nature). Το άτομο βοηθάται να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς της νευρωτικής "δεύτερης φύσης", δηλαδή της μυϊκής θωράκισης. Έτσι ανακτά την πρωταρχική του κατάσταση, που χαρακτηρίζεται από ελευθερία, χάρη και ομορφιά. Τελικά, αποκτά την ικανότητα να ανοίξει την καρδιά του στη ζωή και την αγάπη.

Θεραπευτικοί στόχοι 

Η Βιοενεργειακή Θεραπεία στοχεύει στην αποκατάσταση της ροής της ενέργειας, επιφέρει τη μείωση των χρόνιων μυϊκών εντάσεων (απελευθερώνοντας τη θωράκιση) που μπλοκάρουν την ελεύθερη έκφραση. Ενισχύει την αυτο-επίγνωση, προάγει την αυτο-έκφραση και εμπεδώνει την αυτο-κυριαρχία. Βοηθά το άτομο να "ξαναβρεί τον εαυτό του" μέσω του σώματος. Συμβάλλει στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, ανεβάζοντας το ενεργειακό επίπεδο μέσω της αναπνοής και της κίνησης. Επιλύει ενδοψυχικές συγκρούσεις, μέσω της ανάλυσης της σωματικής δομής και της σύνδεσής της με το παρελθόν. Βελτιώνει τη σεξουαλική λειτουργία, δουλεύοντας όχι άμεσα με τη σεξουαλικότητα, αλλά μέσω της άρσης των μυϊκών μπλοκαρισμάτων και της επίλυσης των υποκείμενων προβλημάτων προσωπικότητας. Αντιμετωπίζει το άγχος, βοηθώντας το άτομο να κατανοήσει τη σωματική του βάση και να το διαχειριστεί αποτελεσματικά.

Θεραπευτικές Τεχνικές

Οι θεραπευτικές τεχνικές της Βιοενέργειας περιλαμβάνουν έναν συνδυασμό σωματικών ασκήσεων και λεκτικής ανάλυσης. Οι σωματικές ασκήσεις αποσκοπούν στην απελευθέρωση της ενέργειας και στην προσωπική ανάπτυξη. Μια από αυτές είναι η θέση «Τόξο» (The Arch/Bow), μια βασική στάση φόρτισης και διάγνωσης, όπου το άτομο στέκεται με τα γόνατα ελαφρά λυγισμένα, τα πόδια ανοιχτά και την πλάτη σε μια καμπύλη, προκαλώντας δόνηση στα πόδια και αποκαλύπτοντας την ενεργειακή ενότητα ή τυχόν διασπάσεις του σώματος. Παράλληλα, οι ασκήσεις γείωσης (grounding exercises), όπως η κάμψη προς τα εμπρός με τα δάχτυλα να ακουμπούν στο έδαφος, αυξάνουν τη ροή ενέργειας στα πόδια και δημιουργούν την αίσθηση της «ρίζας» και της σταθερότητας. Μια ακόμη σημαντική τεχνική είναι η άσκηση πτώσης (falling exercise), όπου ο ασθενής στέκεται στο ένα πόδι μέχρι να πέσει αναπόφευκτα σε ένα στρώμα, αποκαλύπτοντας και βοηθώντας τον να αντιμετωπίσει τον φόβο της πτώσης, που συνδέεται με την αποτυχία. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι ασκήσεις με σκαμνί αναπνοής (breathing stool), όπου ο ασθενής ξαπλώνει με την πλάτη του σε ένα ειδικό σκαμνί για να ενισχύσει τη βαθιά και αυθόρμητη αναπνοή, η οποία μπορεί να απελευθερώσει πχ κλάμα, θυμό κ.α. Τέλος, οι ασκήσεις έκφρασης, όπως κλοτσιές, χτυπήματα στο κρεβάτι ή στρίψιμο πετσέτας, βοηθούν στην απελευθέρωση καταπιεσμένων συναισθημάτων θυμού και εχθρότητας, επιτρέποντας στο άτομο να έρθει σε επαφή με βαθύτερες πτυχές του εαυτού του.

Επιπλέον, η θεραπευτική διαδικασία περιλαμβάνει την άμεση σωματική επαφή από τον θεραπευτή, ο οποίος με ψηλάφηση εντοπίζει μυϊκούς σπασμούς και ασκεί πίεση με τα χέρια του για να διευκολύνει τη χαλάρωσή τους, όπως για παράδειγμα στους μύες της γνάθου ή του λαιμού προκειμένου να απελευθερωθεί ένα καταπιεσμένο συναίσθημα. Παράλληλα με τη σωματική εργασία, εφαρμόζεται η ανάλυση χαρακτήρα, μια λεκτική διερεύνηση των ψυχικών άμυνων και της ιστορίας ζωής του ασθενή, ώστε να επιτευχθεί μια σταθερή και ολοκληρωμένη αλλαγή που εδράζεται τόσο στο σώμα όσο και στην ψυχική επίγνωση.

 

Τι είναι η Θεραπεία Gestalt

Η Θεραπεία Gestalt είναι μια βιωματική μορφή ψυχοθεραπείας που εστιάζει στην προσωπική ευθύνη και την εμπειρία του "εδώ και τώρα". Ιδρύθηκε από τους Fritz Perls, Laura Perls και Paul Goodman τη δεκαετία του 1940/50. Το όνομα προέρχεται από τη γερμανική λέξη Gestalt, που δεν έχει ακριβή μετάφραση αλλά σημαίνει "μορφή", "σχήμα", "ολότητα" ή "συνολική διάταξη των πραγμάτων που είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της" . 

Η Σχέση Μέρους προς Όλον (Η έννοια της Ολότητας)

Αυτή είναι η καρδιά της φιλοσοφίας Gestalt. Σημαίνει ότι: Το σύνολο είναι κάτι διαφορετικό και μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του. Δεν μπορείς να καταλάβεις πλήρως έναν άνθρωπο αναλύοντάς τον ξεχωριστά (π.χ. το μυαλό του, μετά το σώμα του, μετά τα συναισθήματά του, μετά το περιβάλλον του). Πρέπει να τα δεις όλα μαζί, ως μια ενιαία λειτουργική μονάδα.

Το άτομο ως σύνολο

Στη θεραπεία Gestalt, ο θεραπευτής βλέπει το άτομο ως ένα σύνολο που περιλαμβάνει Τις σκέψεις του, τα συναισθήματά του, τις σωματικές του αισθήσεις, τις κινήσεις και τη γλώσσα του σώματός του, τις εμπειρίες του, το περιβάλλον στο οποίο ζει και αλληλεπιδρά. Αν κάποιος π.χ λέει "είμαι ήρεμος" αλλά ταυτόχρονα χτυπά νευρικά το πόδι του, η θεραπεία Gestalt δεν θα εστιάσει μόνο στα λόγια του (το μέρος), αλλά στην αντίφαση ανάμεσα στα λόγια και το σώμα (το όλον) . Αυτή η αντίφαση δείχνει ότι υπάρχει μια "ανολοκλήρωτη κατάσταση" ή μια σύγκρουση.

Θεραπευτικοί Στόχοι

Η Θεραπεία Gestalt δεν στοχεύει απλά στην ανακούφιση των συμπτωμάτων, αλλά σε μια βαθύτερη αλλαγή. Οι κύριοι στόχοι είναι: 

Αύξηση της Αυτογνωσίας: Να κατανοήσει το άτομο πώς λειτουργεί, πώς δημιουργεί τα προβλήματά του και πώς μπορεί να τα διαχειριστεί . Ανάληψη Προσωπικής Ευθύνης: Να σταματήσει να κατηγορεί εξωτερικούς παράγοντες και να αναγνωρίσει τον ενεργό του ρόλο στις επιλογές και στη ζωή του, αποκτώντας έτσι δύναμη να αλλάξει .

Ολοκλήρωση του Εαυτού: Να έρθει σε επαφή με όλες τις πτυχές του εαυτού του, ακόμα και με εκείνες που απωθεί ή αρνείται (δίπολα αντίθεσης, όπως δύναμη-αδυναμία), και να τις ενσωματώσει σε ένα λειτουργικό σύνολο .

Βελτίωση της Επαφής: Να μάθει να έρχεται σε αυθεντική και ουσιαστική επαφή με τους άλλους και το περιβάλλον του .

Αντιμετώπιση Διαταραχών: Εφαρμόζεται αποτελεσματικά για το άγχος, την κατάθλιψη, θέματα αυτοεκτίμησης, διαταραχές σχέσεων, PTSD και άλλα .

Θεραπευτικές Τεχνικές

Η Gestalt είναι μια βιωματική θεραπεία, όπου δεν αρκεί να "μιλάμε" για ένα θέμα, αλλά το άτομο ενθαρρύνεται να το "βιώσει" στο εδώ και τώρα μέσα από πειράματα και τεχνικές.

Μία από τις πιο γνωστές τεχνικές είναι η Τεχνική της "Κενής Καρέκλας" , όπου ο θεραπευόμενος κάθεται απέναντι από μια άδεια καρέκλα και φαντάζεται ότι εκεί βρίσκεται ένα άλλο πρόσωπο ή ένα διαφορετικό κομμάτι του εαυτού του, εκφράζοντας τα συναισθήματά του και στη συνέχεια αλλάζοντας θέση για να απαντήσει από τη σκοπιά του άλλου, μια διαδικασία που βοηθά στην επίλυση εσωτερικών συγκρούσεων και ανολοκλήρωτων θεμάτων.

Μια ακόμη τεχνική είναι η Άσκηση Υπερβολής, κατά την οποία ο θεραπευτής ζητά από τον θεραπευόμενο να εστιάσει και να υπερβάλει μια μικρή, ίσως ασυνείδητη, κίνηση ή χειρονομία, όπως ένα σφίξιμο της γροθιάς, για να ενισχυθεί και να κατανοηθεί ένα υποβόσκον συναίσθημα. Παράλληλα, γίνεται παρατήρηση και εργασία με τη γλώσσα του σώματος, όπου ο θεραπευτής παρατηρεί προσεκτικά τη στάση, τις εκφράσεις και τις κινήσεις του ατόμου, καθώς συχνά "λένε" περισσότερα από τα λόγια, και μπορεί να ζητήσει από το άτομο να "δώσει φωνή" σε μια σωματική αίσθηση.

Σημαντική είναι και η τεχνική του Εντοπισμού Συναισθήματος, όπου αντί να περιγράφει ένα συναίσθημα, ο θεραπευτής ζητά από τον θεραπευόμενο να εντοπίσει πού το νιώθει στο σώμα του, όπως για παράδειγμα "Πού νιώθεις αυτή τη λύπη στο σώμα σου;", ώστε να παραμείνει στο παρόν και να βιώσει πλήρως το συναίσθημα. Η οδηγία "Μείνε με αυτό" αποτελεί μια απλή αλλά ισχυρή παρέμβαση, όταν ο θεραπευόμενος εκφράσει ένα συναίσθημα, ο θεραπευτής τον ενθαρρύνει να μείνει μαζί του, να το εξερευνήσει και να το αφήσει να αναπτυχθεί, αντί να το αποφύγει ή να το αναλύσει διανοητικά.

Τέλος, η εστίαση στη γλώσσα σε 1ο ενικό πρόσωπο παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς ο θεραπευτής εφιστά την προσοχή στη χρήση της γλώσσας, ενθαρρύνοντας τη χρήση του "εγώ" αντί για απρόσωπες εκφράσεις, όπως "εγώ θυμώνω" αντί "αυτό με θυμώνει", για να ενισχύσει την προσωπική ευθύνη.